Zen boeddhist Tom Hannes schreef in zijn boek 'Zen of het konijn in ons brein' over de strategieën waarmee we onszelf saboteren. Hoe dat met dat konijn in ons brein zit en hoe zen daar een antwoord op kan geven vraagt Kevin hem zelf, want hij is bij ons in de studio.


03-09-2014 -  by Kevin Van der Straeten

Comments

Meld je hier aan om te reageren 





Transcript

Zen boeddhist Tom Hannes schreef in zijn boek 'Zen of het konijn in ons brein' over de strategieën waarmee we onszelf saboteren. Hoe dat met dat konijn in ons brein zit en hoe zen daar een antwoord op kan geven vraag ik hem zelf, want hij is hier bij mij in de studio.

 

Dag Tom, welkom in de studio.

 

Dag Kevin.

 

In jouw boek, 'Zen of het konijn in ons brein' start je met een aantal strategieën waarmee we onszelf saboteren. Ik vond het eigenlijk ontzettend boeiend om te lezen, maar kan je ons vertellen: over wat gaat dat precies?

 

De vergelijking die ik gebruik in het boek is een hotel. Ik vergelijk ons als systeem, als lichaam, als geest, met een hotel.
En stel: er begint brand uit te breken in dat hotel en de normale reacties en natuurlijke reacties zijn om dan een aantal hele domme dingen te doen. Zoals: heel snel beginnen te lopen, over mensen lopen, branddeuren opendoen, tot en met door het raam springen als je heel hoog zit. Het boek is geschreven niet zo heel lang na 9/11, dus die beelden zaten toen nog vers in ons geheugen. En hoewel dat allemaal begrijpelijke reacties zijn, zijn het zeer domme reacties. En die komen in drietallen. De eerste is heel duidelijk afwijzen. Waarom springt iemand door het raam? Omdat hij niet wil verbranden. Het is warm, afwijzen: ik wil dat niet. Daar het raam, is niet warm, dus ik spring. Alleen is het feit dat je op een aantal tientallen meter hoog van de grond zit, is te moeilijke informatie op dat moment voor je brein.

 

Dus we kunnen dat gewoon niet verwerken?

 

We verwerken het niet. Het is gewoon te moeilijk om op dat moment te zeggen: "dit is niet slim". Een tweede oplossing die we proberen is naar iets grijpen. Bijvoorbeeld door die branddeur gaan. Die branddeur, ik laat die open dan kunnen andere mensen ook weg, ik loop weg. Maar branddeuren dienen om dicht te blijven. Ook nieuw; veel te ingewikkelde situatie op het moment dat je bang bent om te sterven. En dat maakt dat in een gemiddelde brand veel meer mensen sterven dan eigenlijk nodig zou zijn, en dan mogelijk zou zijn mochten we even zien van: wat is de situatie? Wat hebben we nodig? En wat zal ik dan doen? Want dat staat ook altijd op die papiertjes die aan de deur hangen: Blijf kalm. Begint met geen paniek en iedereen weet dat iedereen toch paniekerig zal zijn. Goed, een hotelbrand is een heel extreme situatie, maar eigenlijk, en dat is zo'n beetje de teneur van het boek, zijn wij een soort van hotel dat onophoudelijk wel ergens een brandje heeft. Iemand steekt mij langs rechts voorbij in de auto, en ik word boos. Mijn baas komt op mij af, het is 4 uur, ik heb nog een uurtje te werken, en die brengt mij voor 2 uur werk en die zegt: "dat lukt nog wel". Mijn vrouw zegt: "heb je de sokken nu weer in uw sloffen laten liggen en ik ben dat beu". Al dat soort kleine en soms zware en soms moeilijke maar eigenlijk al bij al niet zo heel erge situaties, waarin we, als we erbij blijven, en zien van: wat is hier nu aan de hand? Hoe zouden we kunnen reageren? Schieten we toch in een soort van brandalarmfase,
en doen we domme dingen.

 

En dat zijn dan die drie basisreacties?

 

We hebben er twee gehad. De derde is, en dat is misschien de ingewikkeldste, is: je zet een vast beeld, je maakt een foto van de situatie, waar je denkt van: oké, zo is het en dat ga ik onthouden. Hetzelfde de situatie met de hotelbrand. Stel dat je ooit in een hotelbrand hebt gezeten, dan zal het een tijdje duren voordat je nog eens rustig zult slapen in een hotel. Klopt dat? Nee, dat klopt niet. Er is niet zo veel kans meer dat er plotseling een brand zal zijn, maar iets in je hoofd heeft onthouden: gevaar. Je hebt die link gelegd. Ja, en dan is de vraag: wat is dat dan? Dat iets in ons hoofd dat zo ons in de luren laat draaien.

 

De titel is: 'Zen of het konijn in ons brein'. Wat heeft dat konijn ermee te maken?

 

Wel, je kunt heel ingewikkeld doen over de hersenen en ik kan dat niet want ik ben geen hersenwetenschapper. Maar als we er een beetje eenvoudiger over doen dan zouden we kunnen zeggen dat onze hersenen bestaan uit twee delen. De kleine hersenen en de grote hersenen. En de kleine hersenen zijn grofweg de soort van hersenen die een konijn heeft, en daarom noem ik dat dan 'het konijn in ons brein'. De zoogdieren, sommige vogels ook. En die werkt op die drie strategieën; grijpen, afwijzen en vastleggen. En dat maakt dat een heel handig ding. Dan maakt dat als ik op straat loop en ik zie plotseling een vrachtwagen op mij afkomen dat ik niet moet nadenken: 'hmm wat is nu de beste strategie?' Nee, ge interpreteert dat heel simpel: 'oei gevaar, poef! Weg! Afwijzen!' Dat regelt heel voor ons; de hartslag, het idee dat we honger hebben, het idee dat we dorst hebben, het idee dat we moeten lopen, dat we moeten vechten, al dat soort dingen die in uiterst eenvoudige situaties kunnen werken, zoals voor konijnen.

 

Maar toch brengt ons dat soms ook in de problemen?

 

Omdat we geen konijnen zijn.

 

Ja? En hoe zit dat dan?

 

We hebben die tweede reeks hersenen; de grote denkende hersenen. En de moeilijkheid is dat die denkende hersenen veel trager zijn, die kunnen veel meer; we kunnen strategieën bedenken, we kunnen filosofiëen bedenken, we kunnen wapens maken, we kunnen ontzettend veel, we kunnen TV-studio's maken, we kunnen boeken schrjiven. Maar als er iets mis is; als we ons niet goed voelen, als er een disbalans is in ons leven, dan neemt die kleine portie hersenen in dat konijn neemt dat over en wordt de baas over ons denkvermogen. Op twee manieren: stuurt heel veel hormonen door ons lichaam, alle kleine konijntjes zeggen: doe iets, doe iets, anders gaan we dood, en stuurt naar de hersenen, naar de grote hersenen, en vindt daar heel snel een passend verhaaltje bij.

 

Hoe bedoel je dat, een passend verhaaltje?

 

Bijvoorbeeld: ik loop op straat, ik word lastiggevallen door iemand van Maghrebijnse afkomst, en mijn konijn zegt: 'hmm, makakken'. Dus heel simpel: iedereen van die afkomst moet ik voor opletten want dat zijn gevaarlijke kerels. En dat ze maar beter naar huis gaan en blablabla, en al die dingen meer, een soort haatstrategie. Dus vanuit een heel simpele konijnenreactie afwijzen, want natuurlijk wil ik niet overvallen worden, ontstaat er daar een hele rare soort filosofie die niet klopt. En die wordt, zie maar naar onze wereld; heel grote spanningen, en een boel ellende die werkelijk niet nodig is zorgt. En dat is een beetje onze menselijke situatie. We hebben twee hersenen, en als we bang zijn of als we iets heel graag willen, dan neemt het domste deel van ons het over en het slimste deel wordt een soort van collaborateur. 

 

Maar is dat ook de reden waarom we er bijvoorbeeld niet in slagen om een dieet te volgen of om andere dingen die we dan zo graag willen doen, dat die dan toch halverwege ergens mislopen?

 

Je zou kunnen zeggen: met onze grote hersenen zijn we heel slim, en zien we: het zou goed zijn, mocht ik dat doen. Mocht ik een goed mens zijn, mocht ik gezond eten, mocht ik dat en dat en dat... En daar kun je allerlei plannen van maken en dan merk je: huh, waarom doe ik dat nu niet? De kans is zeer groot dat dat konijntje daar weer denkt van: nee, ik dacht het niet. En zodra die twee met elkaar binnen te vechten wint deze zo goed als altijd. Tenzij je leert om te gaan met die dualiteit in je kop.

 

Maar hoe doe je dat dan?

 

Eén van de mogelijkheden, en dat is degene die ik dan in dat boek bespreek, en die ik in mijn eigen leven toepas is meditatie. Je zou kunnen zeggen dat meditatie een manier is om te leren ongehoorzaam te zijn aan je eigen konijn.

 

Zijn meditatie of boeddhistische zen, want er zijn veel namen... Wat houdt dat dan concreet in?

 

Concreet opnieuw als we dezelfde manier van spreken gebruiken, zou je kunnen zeggen dat... Zo'n meditatie klassiek; je zit stil, je beweegt niet en je ziet wat er gebeurt. Dat is grofweg waar het over gaat. Concreet betekent dat dat we in plaats van naar iets te grijpen, naar oplossingen te zoeken, stoppen we. We leggen alles stil. Dus bijvoorbeeld: als je jeuk hebt; je krabt niet, of als je zin hebt om op te staan of zin hebt om te drinken dan ga je niet drinken en je blijft toch zitten. Dus dat konijnenbevel van: 'doe iets nu!' Nee. Leren te onderdrukken? Ja, nou niet onderdrukken. Je laat het er gewoon zijn; het is een signaal, maar het hoeft niet een bevel te zijn om iets te gaan doen. Toch niet tijdens je meditatie. Tweede punt: je afwijzen. We wijzen in principe in meditatie niets af. Integendeel: we laten er ruimte voor. Als we heel boos worden of heel verward of bang of verdrietig, en we zeggen: 'oh nee, dat mag niet want dat is geen meditatie'... Mag allemaal, je maakt een grote ruimte in je geest om, het is eender wat er gebeurt, er te laten zijn. Dat maakt dat een meditatie dikwijls heel heftig is, hoewel het er van buiten allemaal zo vredig uitziet. En een derde en heel belangrijk punt: in plaats van te denken; ah, ik weet het, ik ben zo iemand, dat is mijn plan, zo zit de wereld in mekaar, jij bent er zo een, ah dat is hierzo, weten we in zo'n meditatie niks. We zien een gedachte opkomen en we zien: Ahah, een gedachte, een emotie.

 

Ja want dat is het moeilijke, hè? Dan ga je eens een keertje proberen te mediteren en het eerste wat gebeurt: je ziet al die gedachten voorbij komen.

 

En waarom is dat moeilijk? Omdat je dan het idee hebt van: ik moet hier gefocust stilzitten, nergens aan denken. Enfin, dat is dan een cliché, hè? Kijk, dat is een cliché en dat is eigenlijk al een soort van konijnenstrategie. Ik weet wat zen-meditatie is; dat is niets weten, niets denken, dus ik mag geen gedachten hebben. Nee, je mag hebben wat je wilt, alleen is het de bedoeling om die niet te grijpen, niet af te wijzen, en niet vast te betonneren in een conclusie. Als je dat kunt, dan ben je plotseling veel vrijer. En dan zouden we kunnen zeggen dat die denkhersenen en dat konijn beter bevriend met elkaar worden. 

 

En dat resulteert dan ook in je dagelijkse leven dat je bepaalde dingen makkelijker mee om kan gaan?

 

Het wordt makkelijker, maar het blijft moeilijk. We blijven moeilijke en complexe wezens. Onze maatschappij ziet bol van verleidingen, van ideeën die ons worden ingeprent. En niet alleen onze maatschappij maar elke maatschappij en elke tijd heeft zijn moeilijkheden. Niet voor niets dat het boeddhisme is ontstaan in India, 2.500 geleden. Dat was helemaal niet zo'n peis en vree-maatschappij. Dat was toen ook al moeilijk en daarom hebben ze het toen uitgevonden. En wellicht... Dus het is gewoon een deel van ons menselijk bestaan; we hebben iets nodig om dat konijnenbrein en dat mensenbrein bij wijze van spreken, om die met elkaar te kunnen laten communiceren. En je zou kunnen zeggen dat het boeddhisme of de zen één van de manieren is om een volledige vrije goede mens te kunnen zijn.

 

We gebruiken termen als 'boeddhisme' en 'zen' nu in één zin. Is er een verschil? Is het één een vorm van het ander of hoe moeten we dat zien?

 

Historisch gesproken is de zen één van de heel veel boeddhistische scholen. Dat is wat de term ook voor mij betekent. Het is natuurlijk in onze maatschappij van alles beginnen te betekenen; je hebt zen-yoghurt en zelfs zen-parfum en zo. Ja, er bestaat geen patent op dat woord, dus goed, laat maar. Maar de manier waarop ik er nu over spreek en wat het historisch betekent is een boeddhistische school die heel veel nadruk heeft gelegd op meditatie. En die vrij goed aan het boeren is in onze maatschappij en ik denk dat die ook goed aansluiting kan vinden mits wat vertaling met onze noden en met onze cultuur.

 

Als je naar zen-boeddhisme kijkt zie je heel vaak mensen effectief in de kimono, of hoe moet ik dat noemen, met speciale attributen, een kussentje... Heb jij dat allemaal nodig?

 

Nee, je hebt in principe niets nodig. Het kan alleen maar helpen. Ik heb lange tijd, nu ook niet meer, ook met een kimono in een traditionele boeddhistische groep gezeten. Heel dat ritueel kan helpen om daar zorg voor te dragen. Voor die meditatie en voor die manier van denken. Het is niet zo makkelijk om dat zomaar in je leven in te plannen, en te enten. Om het een plek te geven? Ja, omdat je heel snel denkt: woah nee, ik doe dat wel snel op de bus of... Ik wordt wakker en in plaats van nog wat te snoozen doe ik mijn meditatie. Dan heb je dat konijn die dat weer begint te saboteren. Het is een onophoudelijke manipulator. Het is heel goed en heel belangrijk om echt tijd en ruimte te maken voor, als dat je weg is tenminste, voor die meditatie, alleen maar om dat te doen. 

 

En dat dat dan ook afgebakend is met een ritueel?

 

Ja, en een ritueel en een kimono kan daarvoor helpen dat je daar die eerbied voor krijgen. Maar dat moet niet. Natuurlijk moet dat niet, dat hang niet af van een kostuum. Dat zou al te gek zijn. 

 

Je bent recent ook met een nieuw project, bodaishin gestart. Wat doe je daar precies?

 

Het is een nieuw en redelijk experimenteel boeddhistisch centrum, waarin we zonder de kimono's en de rituelen zoeken naar een manier om datgene wat ik hier nu vertel toe te passen echt in onze cultuur. Ik heb me bijna 20 jaar lang ingezet om het meehelpen van de traditionele boeddhistische praktijken in onze contreien, en de laatste jaren dacht ik: woah, ik ga het nu omkeren. Ik wil eens zien in onze manier van leven als leken, als mensen met werk en met kinderen, en al dat soort dingen meer. Wat is nu de vorm die daar voor ons het beste bij past? En ik wil dat niet zelf uitvinden; ik doe dat samen met de mensen die naar bodaishin komen. Dus we mediteren en we praten met elkaar, en we zien wel wat daaruit groeit. Het is echt een experiment in hedendaags boeddhisme. 

 

En mensen die daarin geïnteresseerd zijn; waar kunnen ze informatie vinden?

 

www.bodaishin.be

 

Oké, we zullen de link ook nog even onder de video zetten.

 

Tom, bedankt voor je komst naar de studio. Heel graag gedaan.

 

En u beste kijker, bedankt voor het kijken en alweer tot volgende week.

Nieuwsbrief


Ontdek de nieuwsbrief